Kripto piyasaları, klasik finans piyasalarına kıyasla daha topluluk merkezli bir psikolojiyle işlemektedir. Her ne kadar ETF’lerden sonra bazı hikayeler değişmeye başlasa da diğerlerinin etkisi hâlâ oldukça yüksektir. Boğa ve ayı dönemlerinde sosyal medyayı incelerseniz birbirine tamamen zıt, iki farklı psikolojinin yansımalarını görebilirsiniz. Boğa döneminde sosyal medya irrasyonel kazanç hikayeleriyle ve hiçbir zaman kaybetmeyen fenomenlerle dolup taşarken; ayı dönemlerinde sessizliğin hâkim olduğu, kişilerin kendileri gibi olan diğerleriyle birlikte zararda beklediği bir ortam mevcuttur. Bir tarafta “Ben de onun gibi kazanabilirim” düşüncesi hâkimken; diğer tarafta “Yalnızca ben kaybetmedim, herkes kaybetti” düşüncesi hâkimdir.
Üstelik karşılaştırmalar sonucunda ortaya çıkan kazançların ve kayıpların yalnızca maddi olmadığını; aynı zamanda sosyal ve psikolojik boyutlarının da bulunduğunu görebilirsiniz. Diğerleri tarafından tanınmak, saygı görmek, fikirlerinin önemsenmesi, takipçi sayısının artması sosyal kazançlara; özgüvenin artması, benlik saygısının yükselmesi, aidiyet hissinin beslenmesi ise psikolojik kazançlara örnek olarak verilebilir.
Yukarı Yönlü Karşılaştırmaların Etkileri
Araştırmalar, sosyal medya üzerinden yapılan yukarı yönlü karşılaştırmaların kişilerin kıskançlık, yetersizlik, suçluluk ve pişmanlık gibi duygularını beslediğini ve karşılanmamış isteklere sahip olma olasılığını artırdığını göstermektedir. Özellikle X üzerinde, kişilerin sürekli olarak başkalarının kazandığına dair içeriklere maruz kalması bireysel iyi oluşlarını ve benlik saygılarını olumsuz anlamda etkileyebilir, başarısız bir trader veya yatırımcı olduklarını düşünmelerine yol açabilir ve risk iştahlarını besleyerek daha fazla risk almalarına, bilinçsiz bir şekilde hareket etmelerine ve duygusal işlemler almalarına yol açabilir.
Üstelik bu içeriklerin var olan etkileri, kişilerin para kazandığı senaryolarda da geçerlidir. Örneğin aynı bölgeden alım yaptığınız bir kişiyi düşünün. Sizin bakiyenizin 1.000$, onunkinin ise 100.000$ olduğu varsayıldığında aynı bölgeden alım yapmanıza ve her ikiniz de doğru fiyat tahmininde bulunmanıza rağmen onun almış olduğu ödülün çok daha fazla olması, kendinizi kötü hissetmenize ve haksızlığa uğradığınızı düşünmenize yol açarak kazancınızdan mutlu olamamanıza neden olabilir; bu yüzden de yine daha fazla risk almanıza yol açabilir.
Daha detaylı bilgi ve önerilere ulaşmak için aşağıdaki videodan yararlanabilirsiniz:
Bu konuda yapılan araştırmalar incelendiğinde, sosyal karşılaştırmaların kişilerin mali durumundan duyduğu memnuniyet üzerinde de önemli bir etkisi olduğu vurgulanmaktadır. Eğer etrafınızdaki herkesin borcu varken sizin herhangi bir borcunuz yoksa mali açıdan memnun hissederken; tekneniz olduğu hâlde marina sahibi insanlarla karşılaşırsanız mutsuz olur, durumunuzu daha kötü algılarsınız.
Kendimizi Anlamanın Yolu Başkalarına Bakmaktır
Finansal bağlam içerisinde düşünüldüğünde sosyal karşılaştırmaların birkaç avantajı vardır. Öncelikle sosyal karşılaştırmalar bizlere kıyaslama ve öğrenme fırsatları sunarlar. Kendinizi sizden daha iyi ve daha kötü konumdaki kişilerle kıyaslayarak hangi davranışları gerçekleştirip (finansal okuryazarlığını artırarak döngüleri takip etmek ve ona göre yatırım yapmak) hangilerini gerçekleştirmeyeceğinizi (örneğin borçla veya krediyle işlem almamak) anlayabilirsiniz. Yalnızca bu sebep bile takip ettiğiniz ve kendinizi maruz bıraktığınız içerikleri filtrelemenin ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Etrafınızdaki kişilerin ve takip ettiğiniz fenomenlerin bakış açısı, sizlerin de yatırımcılığa ve traderlığa bakış açınızı şekillendirmektedir.
Sosyal karşılaştırmaların bir başka avantajıysa içerisinde bulunduğunuz topluluktaki göreceli konumunuzu belirlemenizi sağlamasıdır. W. M. Klein, gerçekleştirmiş olduğu estetik fotoğrafı bulma deneyinde kişilere performanslarına yönelik sahte geri bildirimler vermiştir. Sonuçlara göre kişilerin öz yeterlilik ve performanslarına dair değerlendirmeleri üzerinde mutlak konumlarındansa göreceli konumlarının çok daha önemli olduğu bulunmuştur.
Klein’a göre insanlar, yetenekleri ve becerileri konusunda objektif kriterlere sahip olsalar bile başarılı olup olmadıklarını belirleyen şey diğer insanlara göre nerede bulunduklarıdır. Trade ve yatırım süreçlerinde de benzer koşullar geçerlidir. Eskiden beri piyasalarda bulunan herkes tarafından söylenegelen bir söz vardır: “2017 ve 2021 boğalarında nereden alsanız kazanıyordunuz.” Herkesin 10x yaptığı bir piyasada 5x yapmakla 20x yapmak arasında çok büyük bir fark vardır ve hem sizin hem de diğerlerinin kazancınıza veya başarınıza dair değerlendirmelerini oldukça etkileyecektir.
Kayıplarımızı Aşağı Yönlü Karşılaştırmalar Yaparak Meşrulaştırıyor Olabilir miyiz?
İçerisinde bulunduğumuz boğa dönemini de öncekiler gibi ele alabiliriz. Bana göre içerisinde bulunduğumuz dönem önceki döngülerden farklı olarak “testere sezonu” olarak değerlendirilebilir. Bundan dolayı değerlendirme eşiklerinin 10–20x kârlılık düzeyinden daha küçük kazançlara veya dönemi daha az zararla kapatmaya doğru evrildiğini söyleyebiliriz. İnsanların zararlarına yönelik yaptıkları değerlendirmelerde bile kendi göreceli konumlarını dikkate aldığını görebiliyoruz: “Herkes %70–80 zararda olmasına rağmen ben henüz %30’luk bir zarara sahibim.”
Rasyonel açıdan incelenecek olursa aslında herkesin zararı kendi bakiyesini ve hayatını ilgilendirmektedir. Bir başkasının daha çok zararda olduğuna sevinmek saf bir kötülük gibi görünmektedir. Fakat ne finans piyasalarının ne de insanların tamamıyla rasyonel varlıklar olmadığını söylemiştik. Kişiler, başkalarının kendilerinden daha büyük zararda olduğunu görerek kendilerinin “görece” daha iyi olduğunu düşünür. Bu sayede benlik saygısını, iyi oluşunu, özgüvenini ve piyasalara olan güvenini tazeleyebilir, psikolojik bir rahatlama yaşayabilir. Ancak sürekli olarak aşağı yönlü karşılaştırmalar yapmanın geçici bir rahatlama sağladığını fakat uzun vadede kişinin gelişimini yavaşlatabileceğini, yaşadığı sorunların (örneğin neden %30’luk bir zararı mevcut) kaynağına inmemesinin daha büyük sorunlara ve zararlara yol açabileceğini tekrar hatırlatmak isterim.
Peki Ne Yapmalıyız?
Diğerlerinden daha kötü bir konumda olduğunuzu düşünüyorsanız bu noktada öncelikle mevcut portföyünüzün neden bu durumda olduğunu analiz etmeniz tavsiye edilir. “Neden büyük bir zararım var?”, “Başkaları beklerken neden ben erken alma ihtiyacı hissettim?”, “Bir dahaki sefere neleri daha iyi yapabilirim?” gibi soruları kendinize sorabilir, güvendiğiniz ve içeriklerini severek takip ettiğiniz kişilerin neyi sizden daha iyi yaptığını sorgulayabilirsiniz.
Bu aşamadaki kişiler için yukarı yönlü sosyal karşılaştırmalar yapmak hem umutlarını korumalarına hem daha çok motive olmalarına hem de psikolojik açıdan rahatlamalarına yardımcı olabilir. Peter Lynch’in dediği gibi borsada daima tek başımızayız; o yüzden eylemlerimize dair tüm sorumluluk bize ait. Bir başkasının kazancı veya kaybı bizleri ilgilendirmeyebilir; fakat olumlu özelliklerini kendimize ders edinip olumsuz özelliklerini yapmamaya özen göstererek başarılı birer trader veya yatırımcı olabiliriz.
Daha detaylı bilgi ve önerilere ulaşmak için aşağıdaki videodan yararlanabilirsiniz:
İleri Okumalar ve Öneriler
- Nuri Bilgin, Sosyal Psikoloji
- Peter Lynch, Borsada Tek Başına
- Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
- Goethals, G. R. & Darley, J. M. (1977). Social comparison theory. In J. M. Suls & R. L. Miller (Eds.), Social comparison processes (pp. 259–278). Washington, DC: Hemisphere.
- Gerber, J. P., Wheeler, L., & Suls, J. (2018). A social comparison theory meta-analysis 60+ years on. Psychological Bulletin, 144(2), 177.
- Klein, W. M. (1997). Objective standards are not enough. Journal of Personality and Social Psychology, 72(4), 763.
- Suls, J., & Wheeler, L. (2012). Social comparison theory. Handbook of Theories of Social Psychology, 1, 460–482.
- Teközel, İ. M. (2007). Gerçekliği İnşa Etkinliği Olarak Sosyal Karşılaştırma (Doktora Tezi). İzmir: Ege Üniversitesi.
Yorumlar 0
Yorum Yap
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın!